Wspomnienia mecenasa Tadeusza Anteckiego

Firma księgarska Mawi sp.j. Jacek Wiśniewski, Jerzy Majewski
jest beneficjentem programu własnego Instytutu Książki „Certyfikat dla małych księgarni”

Jeśli dobrze pamiętam, to do pierwszego dziennikarskiego spotkania z mecenasem Tadeuszem Anteckim doszło za sprawą mojego ówczesnego szefa, redaktora naczelnego „Przeglądu Konińskiego”, Ryszarda Sławińskiego. Współpracując z redaktorem Sławińskim miałem nieodparte wrażenie, że zna on wszystkich mieszkańców Konina. – To bardzo, bardzo, ciekawy człowiek – powiedział któregoś razu o Tadeuszu Anteckim.

Jesienią 1987 roku umówiłem się z mecenasem Anteckim na spotkanie. Owocem naszej rozmowy miał być artykuł o jego życiu jako osoby znanej i rozpoznawalnej wśród wielu Koninian. Już po godzinie zorientowałem się, że przeżycia tego sympatycznego, starszego pana stanowią materiał nie na jedną, lecz na wiele publikacji. Po zaprezentowaniu pierwszego maszynopisu, w redakcji szybko podjęto decyzję o pisaniu następnych. Pozytywne reakcje czytelników, rozdzwaniające się telefony do redakcji i nadsyłane listy, utwierdziły mnie w przekonaniu, że pracę należy kontynuować.

Z mecenasem Tadeuszem Anteckim spotykaliśmy się regularnie w moim mieszkaniu przez prawie pół roku. Ten siedemdziesięcioletni, wysoki i bardzo szczupły, mężczyzna w okularach był wymarzonym rozmówcą dla dziennikarza. Miał niesamowitą pamięć oraz umiejętność zjednywania sobie słuchaczy. To wspaniały gawędziarz, a ponadto człowiek inteligentny, interesujący, bardzo elokwentny i… dowcipny. Nigdy się nie spóźniał. Dbał o swój wizerunek. Na spotkania przybywał zawsze w garniturze i „pod krawatem”. Rozmowy prowadziliśmy przy filiżance kawy „sypanki” z kożuszkiem. Pan mecenas chętnie też wypalał ze mną jednego, a niekiedy i nawet dwa, mocno aromatyzowane „Carmeny”. Zawsze bardzo starannie przygotowywał się do rozmowy. Nie korzystał z żadnych notatek, bowiem doskonale wiedział, co chce przekazać. Jego umysł był jasny, a pamięć niezawodna.

Mimo wielomiesięcznej współpracy, nasz kontakt urwał się. Kartonową teczkę z maszynopisem i odręcznymi notatkami schowałem do szuflady, obiecując sobie, że jeszcze kiedyś wykorzystam zawarte w niej materiały. Niezwykłe życie mecenasa Tadeusza Anteckiego, człowieka wspaniałego i ciepłego, bez wątpienia zasługiwało na to, aby dowiedzieli się o nim inni.

W kwietniu 2011 roku w „Przeglądzie Konińskim” natrafiłem na tekst Włodzimierza Łasińskiego, będący wspomnieniem mego sympatycznego rozmówcy sprzed lat. Przeczytałem go i - ku memu zdziwieniu - odkryłem w nim następujący, jakże miły dla mnie, passus:

Wspomnienia mecenasa Anteckiego – pod takim tytułem się ukazały – spisał i opracował bardzo ciekawie pan Jacek Wiśniewski. Dodatkową ich atrakcją były zamieszczone zdjęcia, ilustrujące opisywaną tematykę. Korzystałem z tych wspomnień. Ukazały się w dwudziestu cotygodniowych odcinkach w okresie od grudnia 1987 do maja 1988 roku. Stały się naówczas hitem prasowym i trzeba było w dniu wydania gazety wcześnie rano wstać, aby kupić w kiosku „Przegląd”.

Gdy zapoznałem się z owym tekstem, odnalazłem zakurzoną teczkę z mocno pożółkłymi już kartkami maszynopisu. Okazało się, że na dnie szuflady znajduje się jeszcze jedna koperta z widniejącym nań napisem Antecki, w której znajdowały się zdjęcia i niewykorzystane w druku notatki. Uznałem, że najwyższy czas by wspomnienia konińskiego adwokata-strażaka przybrały postać książki. Zabrałem się do pracy. I oto jest!

Poniżej cytuję kilka fragmentów książki:

Urodziłem się w 1916 roku w Chicago. W 1909 roku mój ojciec podjął trudną decyzję o ucieczce z Konina, ratując się w ten sposób przed 25-letnią służbą w carskiej armii. Perspektywa tak długiej służby w wojsku zaborcy, z dala od rodzinnego domu i ojczystego języka, była tragiczną perspektywą. Przekroczenie granicy między zaborem rosyjskim i pruskim nie było sprawą trudną. Wystarczyło dostać się do, odległego o około trzydzieści kilometrów od Konina, Strzałkowa.

Niedługo po przyjeździe do Stanów Zjednoczonych ojciec sprowadził moją matkę. Nie zagrzali jednak długo miejsca na obczyźnie. Wrócili do kraju już w 1921 roku, kiedy tylko upewnili się, że istnieje niepodległe państwo polskie.

Pochodzę z rodziny konińskich rzemieślników. Mój pradziad, dziad i ojciec wykonywali zawód murarza. Rodzina matki była znowu związana z zawodem metalowca. Najbardziej znanym i szanowanym jej przedstawicielem był dziadek mamy, czyli mój pradziad po kądzieli - Aleksander Krajewski. Pradziadek Aleksander był ostatnim żyjącym w Koninie uczestnikiem powstania styczniowego.

* * *

Właścicielem pierwszego samochodu w Koninie, „Adlera” z płóciennym dachem i szprychowymi kołami, był Konstanty Wrzaliński. Auto budziło ogromne zainteresowanie mieszkańców, ale jeszcze większą sensacją było radio. Pierwszy radioodbiornik sprawił sobie Michał Opas. Pan Opas był osobą majętną i znaną. Miał własny, znakomicie zaopatrzony sklep kolonialny, a nad sklepem w budynku przy ratuszu prywatny bank. Ogromny, sześciolampowy, „Philips” Michała Opasa był, w pewnym sensie, użytkowany przez całe miasto. W każdą niedzielę o godzinie jedenastej przed południem pan Michał wystawiał na balkon potężną tubę radia. O tej porze transmitowano uroczyste nabożeństwo celebrowane w kościele Mariackim w Krakowie. Przed sklepem przy 3 Maja gromadziły się takie tłumy słuchaczy, że nie sposób było przejść ulicą.

* * *

Pierwszego września 1939 roku za pięć trzecia wyskoczyłem z magistratu do domu na obiad. Szedłem przez Plac Wolności, gdy usłyszałem warkot samolotów. Spojrzałem w niebo i zobaczyłem czarne krzyże na skrzydłach srebrnych ptaków.

- Jezus Maria, Niemcy ! - krzyknąłem i zaraz poczułem, że ktoś łapie mnie energicznie za ramię. To był policjant, przodownik Zbigniew Brzeźniak.

- Pan jesteś panikarz, to polskie samoloty ćwiczenia robią - zrugał mnie, ale nie zdążył już nic więcej powiedzieć. Huknęło raz, drugi i trzeci koło mostu. Całe szczęście, że bomby zniosło. Wszystkie spadły na błonia niedaleko ulicy Grunwaldzkiej. Gdy samoloty odleciały, zrozumiałem, że wojna rozpoczęła się naprawdę.

4 września 1939 roku nastrój był jakiś dziwny. Położyłem się do łóżka, ale nie mogłem spać. Wyszedłem na zaciemnioną ulicę. Było już po północy, gdy zobaczyłem kompanię wojska polskiego. Major - dowódca rozpoznał mnie po studenckiej czapce. Skierował konia w moją stronę.

- Panie studencie, a jak daleko stąd do Stawiszyna? – spytał.

- Około 34 kilometrów, panie majorze

- W Stawiszynie są Niemcy.

Zdrętwiałem ze strachu. Przeraziło mnie to, że Niemcy są już tak blisko, ale także to, że wojskowy z takim stopniem nie ma mapy i musi pytać miejscowego o drogę.

* * *

25 października 1946 roku zdawałem ostatni egzamin, z prawa cywilnego. Egzaminował mnie wybitny znawca przedmiotu - profesor Alfred Ohanowicz. Nie było łatwo. Profesor zawzięcie maglował mnie przez co najmniej dwie godziny. Wreszcie spojrzał z wyraźnym zadowoleniem i spytał:

- Czy ma pan indeks przy sobie?

- Oczywiście, że mam, panie profesorze.

- Poproszę.

Profesor obejrzał dokładnie dokument, otworzył i zaczął pisać. Po chwili zapytał:

- To jak pan się nazywa?

- Tadeusz Antecki, panie profesorze.

- Oj nieładnie, dorosły człowiek, a nawet nie wie dokładnie, jak się nazywa.

- Przepraszam, ale nie rozumiem panie profesorze.

- Przecież pan się nazywa… magister Tadeusz Antecki.

* * *

Tego dnia, po godzinie piętnastej, wychodziłem z kolegą prokuratorem z budynku przy ulicy Kolskiej. Na schodach natknęliśmy się na płaczącego mężczyznę.

- Czemu płaczecie? - zainteresował się prokurator.

- A nieszczęście się stało - mówi chłop.

- Jakie nieszczęście?

- Zginął mi mój milicjant.

- ?!... Jak to zginął?

- Ano poszedł już ten milicjant, co miał mnie do więzienia zabrać. Ja się spóźnił i co ja teraz zrobię?

Prokurator ledwie powstrzymał się od śmiechu.

- Ojcze, macie zdrowe nogi? - spytał rozpaczającego chłopa.

- Ano zdrowe.

- Jest jeszcze czterdzieści minut do odjazdu pociągu. Jak się kopniecie na stację, to zdążycie.

- Co pan prokurator mówi - chłop się wyraźnie ucieszył. Chwycił tytkę z bułkami i pobiegł w stronę dworca.

Tacy to byli kontraktacyjni przestępcy. Ludzie, których trzeba było przewozić setki kilometrów, konwojować w kajdankach i zamykać w ośrodkach pracy przymusowej.

* * *

Strażacka krew płynęła od pokoleń w żyłach mojej rodziny. Strażakiem był mój dziad -Tomasz Antecki i ojciec - Franciszek, a także pradziad ze strony matki - Aleksander Krajewski. Trudno się więc dziwić, że i ja, zaraz po ukończeniu studiów, w 1947 roku, zapisałem się do Ochotniczej Straży Pożarnej w Koninie. Taka była rodzinna tradycja, męski przywilej i obywatelski obowiązek.

Przez wiele lat jeździłem do pożarów jako dowódca wozu. Uczestniczyłem w co najmniej tysiącu akcji pożarowych. Dwa razy w czasie pełnienia służby odniosłem ciężkie rany. Nie tylko gasiłem pożary. W 1975 roku powołano mnie w skład Głównego Sądu Honorowego OSP. Przez jedną kadencję byłem sędzią głównym tego ciała.

Byłem chyba jedynym w Polsce adwokatem – czynnym strażakiem. To, że jeździłem gasić pożary, wydawało się wielu ludziom dziwne, nieprawdopodobne. Jako adwokat nie pasowałem jakoś do akcji gaśniczych i strażactwa. Raz powiedziano mi to prosto w oczy...

Paliło się niedaleko Kramska. Byłem dowódcą wozu. Chłopcy pobiegli już z wężami do płomieni, a ja stałem przy trójniku rozdzielającym strumień wody. W pewnej chwili poczułem, że ktoś mi się uważnie, wręcz natarczywie, przygląda. Odwróciłem się i zobaczyłem wpatrzonego we mnie chłopa.

- Co mnie pan tak ogląda? - spytałem lekko zniecierpliwiony.

- A bo ja się na pana napatrzyć nie mogę - westchnął chłop.

- A to, dlaczego?

- Nigdy bym nie pomyślał, że człowiek na człowieka może się tak podać. Pan jest strasznie podobny do takiego jednego chudego adwokata z Konina. Kropka w kropkę - mówię panu.

- Chudy adwokat z Konina? A jak się nazywa?

- Antecki, taki sam chudy, jak pan. Mieszka przy Armii Czerwonej, tam gdzie kiedyś Kurowski miał restaurację.

Chciało mi się śmiać, ale nie uświadomiłem tego człowieka, że chudy adwokat Antecki i chudy strażak to ta sama osoba. Zresztą jemu nawet przez myśl nie przeszło, że adwokat może gasić pożary.

Gospodarz pokręcił głową z niedowierzaniem i już się zbierał do odejścia, ale jeszcze zagadał.

- Wie pan, nie żałuję, żeśmy sobie pogadali.

- A dlaczego pan nie żałuje? - spytałem zaciekawiony.

- No bo, dopiero jak z panem pogadałem, to zauważałem różnicę. Ten adwokat z Konina jest o wiele wymowniejszy od pana…

* * *

Tylko raz w życiu wyszedłem z sądu przez okno. Było to na początku lat sześćdziesiątych. W gmachu przy ulicy Kolskiej w Koninie, w sali na parterze, broniłem z urzędu jakiegoś włamywacza. W czasie wygłaszania mowy obrończej usłyszałem syreny alarmowe straży. Na początku nie zareagowałem. Ruszyło mnie dopiero wtedy, gdy przez okno zobaczyłem wozy wojskowe z zapalonymi światłami i włączonymi syrenami.

- Oho – pomyślałem sobie – stało się coś poważnego, a u nas w remizie nie ma dzisiaj ani dowódcy ani jego zastępcy. Wygląda na to, że w mieście jestem tylko ja. Chłopcy już na pewno czekają w wozie.

Decyzję podjąłem błyskawicznie. Doszedłem do wniosku, nie ma innego wyjścia. Przemówienie przerwałem w pół słowa, zrzuciłem togę i przez otwarte okno - jednym susem - wyskoczyłem na ulicę. Machając ręką, zatrzymałem prywatny samochód i kazałem wieść się do straży. Kierowca słyszał syreny i bez słowa podwiózł mnie do remizy OSP.

W tym czasie zszokowany moim zachowaniem sędzia zastanawiał się, jak zareagować. W jego długiej karierze zawodowej po raz pierwszy zdarzyło się, żeby adwokat w czasie wygłaszania mowy obrończej opuścił tak gwałtownie i tak dziwną drogą salę rozpraw. Sędzia nie wiedział, co było powodem mojej gwałtownej ucieczki z sali.

Po chwili namysłu sędzia pochylił się dyskretnie ku głowie pierwszego ławnika.

- Proponuję ukarać pana mecenasa grzywną pieniężną w kwocie pięćset złotych – powiedział.

- Tak, tak - potwierdził ławnik

Sędzia chciał zapytać o zdanie także drugiego ławnika, ale gdy odwrócił się w jego stronę, ze zdziwieniem stwierdził, że jego miejsce jest puste. Drugi ławnik też był naszym strażakiem. Widząc co robię, bez namysłu wybiegł drzwiami (miał do nich bliżej niż do okna) z sali rozpraw i popędził do remizy.

Strapiony sędzia nie bardzo wiedział, jak się zachować. Dopiero na drugi dzień, gdy wyjaśniłem powód swego postępowania, zrozumiał i puścił cały incydent w niepamięć.

Do dzisiaj nie żałuję tej szalonej decyzji. Pożar okazał się rzeczywiście potężny. We wsi Grzymiszew płonęło ponad pięćdziesiąt budynków. Ja i chłopcy z mojego wozu byliśmy tam bardzo potrzebni.

* * *

Mecenas Antecki był nie tylko znakomitym gawędziarzem, ale też człowiekiem dowcipnym. Każde nasze spotkanie kończył anegdotą. Oto jedna z nich:

Jednemu z sędziów bardzo nie odpowiadał adwokat Malinowski. Sędzia ciągle go upominał, uchylał pytania, głośno strofował. Rozprawa toczyła się w napiętej atmosferze. Adwokat starał się nie urazić w niczym sędziego, ale mu się to nie udało.

W czasie przemówienia mecenas Malinowski otarł chustką pot z czoła. W momencie, kiedy chował chustkę do kieszeni, sędzia wyciągnął w jego kierunku oskarżycielski palec.

- Sąd zwraca uwagę panu mecenasowi, że znowu zachowuje się niewłaściwie. Pan mecenas przemawia do sądu, trzymając rękę w kieszeni. Takie zachowanie świadczy o braku poszanowania dla sądu.

Adwokat aż sapnął ze zdenerwowania na taki przytyk, ale spuścił głowę i z pokorą powiedział:

- Ja bardzo przepraszam pana sędziego. Upomnienie uważam za słuszne, ale proszę mi wierzyć, że wkładając rękę do kieszeni spodni, nie uświadamiałem sobie, że ja osobiście dotykam pana sędziego…

Jacek Wiśniewski