Skazany na łamanie kołem, ścięcie głowy i ćwiartowanie

Nie mogąc znieść bólu, skazaniec poprosił na koniec kata, by ten uciął mu wreszcie głowę. Tak ponad trzysta lat temu skończyło się 47-letnie życie Jana (Johanna) Reinholda Patkula (il. nr 1).

Egzekucja odbyła się 10 października 1707 r. u północnych granic Kazimierza Biskupiego, który wtedy był jeszcze miasteczkiem. Wyjaśnieniu, czym Inflantczyk zawinił królowi Karolowi XII i dlaczego wyrok na nim wykonano akurat w Kazimierzu Biskupim, artykuł ten jest poświęcony.

Inflanty polskie i szwedzkie

Inflantami nazywano od średniowiecza krainę, zajmowaną dzisiaj przez dwa państwa: Estonię i Łotwę. Podbite w XIII w. przez zakon kawalerów mieczowych (który później stał się częścią zakonu krzyżackiego), uległy silnym wpływom niemieckim. Po sekularyzacji zakonu i tak zwanej pierwszej wojnie północnej Inflanty stały się w drugiej połowie XVI w. częścią Rzeczpospolitej. Na początku następnego wieku Polska musiała bronić swojego stanu posiadania w Inflantach przed Szwecją, która wydarła Rzeczpospolitej mniej więcej cztery piąte ich powierzchni. Przy Polsce pozostał tylko dawny powiat dyneburski (wschodnia część dzisiejszej Łotwy), zwany odtąd Inflantami Polskimi.

Inflancka szlachta weszła w konflikt ze szwedzkim monarchą, kiedy Karol XI w celu wzmocnienia swojego państwa zaczął odbierać magnaterii ziemie nadane przez poprzedników, co przyniosło zresztą królewskiemu skarbowi dwa milionów srebrnych talarów dodatkowego dochodu. Pieniądze te pozwoliły na zbudowanie dużej, znakomicie wyćwiczonej i dobrze uzbrojonej armii. Na dodatek król zlikwidował samodzielność prowincji, co poddanym mu Inflantczykom, którzy niemal za miedzą widzieli rodaków korzystających ze szlacheckich przywilejów w polskich Inflantach, bardzo doskwierało.

Pierwszy dzielił Polskę

W opozycji do króla pozostawali już rodzice Patkula, toteż on sam przyszedł podobno na świat w więzieniu, a jako dorosły już człowiek również podjął działalność polityczną. Kiedy miał 32 lata, wszedł w skład czteroosobowej reprezentacji inflanckiego landtagu, która przedłożyła królowi memoriał, w dramatycznym tonie opisujący sytuację tamtejszej szlachty. Karol XI potraktował ich wystąpienie jako bunt i w 1694 r. skazał Jana Reinholda Patkula na konfiskatę majątku i obcięcie prawej ręki.

Inflantczyk zbiegł do Rzeczpospolitej i przedstawił Augustowi II Mocnemu projekt przymierza państw bałtyckich wymierzonego w Szwecję, kusząc saskiego władcę Polski obietnicą objęcia władzy w Inflantach. Wiosną 1700 r. August II najechał Inflanty i zaczęła się trzecia Wojna Północna. Zajęta sprawami tureckimi Rosja nie wsparła jednak jego działań wojennych, co pozwoliło Szwedom pokonać agresorów i wejść w granice Rzeczpospolitej, która trzy lata później cała niemal znalazła się w ich rękach. Wykorzystując zaangażowanie Szwedów w Polsce Piotr I wyparł ich z Inflant.